Eskubide kulturalak eta migrazioa

2023aren hasieran, Nazio Batuen Kultur Eskubideen Alorreko Errelatore Bereziak kultura-eskubideei eta migrazioari buruzko txosten bat argitaratu zuen. Txostena eta haren puntu garrantzitsuenak aztertu aurretik, komeni da haren figura testuinguruan kokatzea.

Agindu honen helburua da tokiko, nazioko, eskualdeko eta nazioarteko kultura-eskubideak sustatzeko eta babesteko jardunbide onenak identifikatzea, eskubide horiek sustatzeko eta babesteko oztopoak antzematea, horiek gainditzeko neurrien gomendioak aurkeztea, eta estatuekin lan egitea lankidetza areagotzeko neurriak eta proposamenak sustatzeko. Gaur egun, Alexandra Xanthakik betetzen du postua 2021eko urritik, greziarra da eta Erresuma Batuan bizi da, Zuzenbideko irakasle gisa.

Eskubide kulturalei eta migrazioari buruzko txosten honetan, errelatoreak azpimarratzen du migratzaileek eskubidea dutela bizi diren gizarteko bizitza kulturaleko alderdi guztietan parte hartzeko eta sarbidea izateko, bai eta beren esparru kulturalak mantentzeko eta sustatzeko ere.

Gaur egun, jatorrizko herrialdetik kanpo bizi diren pertsonak 280 milioi inguru dira (munduko biztanleriaren % 3,6 inguru). Hala ere, orain arte, migratutako pertsonen eskubide kulturalek ez dute jaso beharko luketen arreta guztia, eta landu beharreko funtsezko alderdia da. Migrazioak esan nahi du kultura-objektu garrantzitsuak, askotan, atzean utzi behar direla, familiaren kultura-ingurunearekiko lotura bezalaxe; horrek segurtasuna eta orientazioa galtzea dakar, eta nortasun-krisia ere eragin dezake. Arraza Diskriminazio Mota Guztiak Ezabatzeari buruzko Nazioarteko Konbentzioak adierazten duen bezala, ‘‘kultura-arloan ez da inolako diskriminaziorik egon behar, ez egitez, ez zuzenbidez, arraza, kolore, leinu edo jatorri nazional edo etnikoko arrazoietan oinarrituta.’’ (1. art.).

Kulturaren esparruan, artea da pertsona bakoitzak bere gizatasuna eta munduari buruzko ikuspegiak garatu eta adierazteko bide garrantzitsuenetako bat. Hori dela eta, ezinbestekoa da migratutako pertsonek arte-diziplina guztietan parte hartzea: pinturan, marrazketan, dantzan, antzerkian, argazkigintzan, arkitekturan eta abarretan. Eremu horietan parte hartzean izaten diren arazoak dira, lehenik eta behin, ez dutela beren lana testuinguru berrian modu egokian sustatzeko kultura-sarerik, ezagutzarik edo bitartekorik. Bigarrenik, beti espero da haien lana migrazioak eragin dien sufrimenduaren edo migrazioa egitera bultzatu zituzten arrazoien ingurukoa izatea, eta horrek haien askatasun artistikoa mugatzen du eta benetako laguntzaile gisa egiten duten lana oztopatzen du.

Bizikidetza ez da migratutako pertsonen erantzukizuna bakarrik, batez ere estatuen erantzukizuna ere bada, horiek baitira kulturen arteko elkarrekintzak sustatzeko arduradun nagusiak, pertsona horiek beren kultura-eskubideak balia ditzaten bermatzeko. Adibidez, museoak, galeriak eta liburu-dendak kultura-erakunde garrantzitsuak dira. Hala ere, beren kulturekin zerikusia duten piezak gutxiegi ordezkatuta egon ohi dira. Txostenean jasotzen diren adibide positiboak honako hauek dira: Greziako Veriako Liburutegi Publiko Zentralarena, sukaldearen bidez Greziako eta Siriako familien arteko topaketa-programak antolatzen dituena, edo Errumaniako liburutegiena, haurren eta heldu ukrainarren eta errumaniarren arteko elkarreraginera bideratutako ekitaldi bereziak eskaintzen dituztenak.

Errelatoreak gonbita egin zien estatuei, gobernuei, gizarte zibileko erakundeei eta interesa duen edozein alderdiri, eremu horri buruzko informazio garrantzitsua partekatzeko. UN Etxeak bere ekarpen propioa egin zuen, beste erakunde eta pertsona batzuekin lankidetzan printzipio honen pean: ‘‘inor ez uztea atzean’’ sarbiderako, partaidetzarako, produkziorako, sorkuntzarako, talentuaren garapenerako eta bizitza kulturalaz gozatzeko dituen eskubide kulturalak betetzean.

Begoña Guzmánek, Begoña Intxaustegik, Betto Snayk, Ekain Larrinagak, Ixone Sádabak, Ignacio Rodríguez Tuchok eta Nilda Diartek sinatutako ekarpen honek jarduera fisikoaren, kirolaren eta kulturaren inguruan migratzaileen, errefuxiatuen eta tokiko herritarren arteko bizikidetzarako espazio seguruak eraikitzearen garrantzia azpimarratzen du.

Hona hemen Euskal Herriko kultura-ekimenen adibide batzuk, non pertsona desberdinen arteko elkarrekintza modu organikoan gertatzen den espazio komunak sortzen diren:

  • Munduko Jendeak Jaialdia gizartea sentsibilizatzeko proiektu bat da, euskal gizartearen eta Bilbon bizi diren etorkinen kolektiboen arteko kultura-ezagutza eta elkarrekintza sustatzera bideratua. Poesia, zuzeneko musika, zinema, antzerkia, dantza, artisautza eta gastronomiarekin lotutako 50 ekimen baino gehiago biltzen ditu jaialdiak. Migratzaileen elkarteetatik abiatzen den gizarte-ekimena da, eta Bilboko Udalaren, Bizkaiko Foru Aldundiaren eta Eusko Jaurlaritzaren babesa du.
  • Kulturarteko Bitakora Koadernoa Ikasteko Komunitatea, UN Etxeak eta BBK Kunak sustatua eta Cruz Noguerak dinamizatua. Komunitate horretan, askotariko pertsonek espazioa eta bizi-esperientziak partekatzen dituzte arte eszenikoen bidez kosorkuntza artistikorako.
  • Diversitours-Aniztasuna Tours aldez aurretik osatutako auzoetako bizilagunek gidatutako kulturarteko ibilbideak dira, eta haiek lotzen dituzte bisitariak komunitatearen historiarekin eta erreferentziazko tokiekin. Migrazioaren eta kultura-aniztasunaren inguruko jarrera berriak sustatzera bideratuta dago, parte-hartzaileak ohiko turismo-zirkuituetan agertzen ez diren leku eta esperientzietara hurbiltzean.

Errelatoreak ohartarazi duenez, migratutako pertsonek, askotan, beren balio kulturalei kalte egin behar izaten diete, beren jatorrizko kulturak maila apalagokoak direlako pertzepzioari egin behar izaten diote aurre, eta, azken batean, gizatasuna galtzeari. Migrazioa modu horretan hauteman beharrean, komunitateen eta testuinguruen arteko nahasketa hori kultura-garapena sustatzen duen ariketa aberasgarri eta dinamiko gisa ikusten hasi beharko litzateke. Migrazioak aukera ematen die pertsonei, bai migratzaileei bai harrerako biztanleei, beste ideia eta balio batzuk ezagutzeko eta haien eragin positiboa izateko.

Errelatoreak bere txostenean azpimarratzen duen bezala:

‘‘Migratzaileen irudikapen negatiboak dira politika neoasimilazionistak sartzeko egungo saiakeren eragile nagusia. Edozein migratzaileren delitu-jarduerak bere kulturaren berezko zati gisa edo balio kulturalen emaitza gisa aurkezten dira; dauden praktika kultural problematikoak aukeratzen dira; gorroto onartezinaren diskurtsoa adierazpen-askatasunarekin nahasten da; eta, azken buruan, migratzaileak deshumanizatu egiten dira, eta, horren ondorioz, haien aurkako diskriminazioa eta aurreiritziak onartzen dira eta haien eskubide kulturalak ezabatzen dira (…).’’

Amaitzeko, Errelatorearen hitzak jasoko ditugu ondorio/gomendio gisa:

‘‘(…) migrazioak eragin positiboa du inplikatutako guztien eskubide kulturaletan, inguruabarrak aldatzeak esanahi eta arau kulturalak birplanteatzea eta berriz negoziatzea eskatzen baitu. Kulturak dinamikoak direnez, berrikuspen horiek norbanakoengandik eta taldeengandik berengandik datoz. Beste esparru kultural batzuetara zabaltzeko prozesuak horizonteak zabaltzen ditu, ideia eta teoria berritzaileak sortzen ditu erreferentzia kulturalak bat eginez, eta kulturak, pertsonak eta taldeak eboluzionarazten ditu, egungo errealitateetara hobeto egokitzeko’’

‘‘Estatuek gizarte bat sortzeko politikak onartu behar dituzte, aniztasuna eta guztion eskubideak errespetatuko dituena eta gizarteko kide guztiek nortasun zibiko inklusiboa lortzen laguntzeko eta dagokien erantzukizun-zatia beren gain hartzeko baldintzak bermatuko dituena, politika horiek gizarte osoa aprobetxatzen baitute.’’

————————————-

* Testuaren egileak: Paula Andreea Berinde, UPV/EHUko Zuzenbideko Graduko 4. mailako ikaslea, UN Etxeko kultura-arloko praktiketan, eta Begoña Guzmán, praktiketako tutorea eta UN Etxeko kultura-arduraduna.

* Irudia: Cruz Noguera aktore eta antzerkigileak “Por nuestro derecho a soñar” antzezten. ©UN Etxea / Dr. Minsky, 2023.